ਫਰੀਦਾਬਾਦ- ‘ਗ੍ਰੀਨ ਵਾਲ’ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਅਰਾਵਲੀ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਦੇ ਗੁਆਚੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਮਾਈਨਿੰਗ ‘ਤੇ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਕੰਕਰੀਟੀਕਰਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਕਾਬੂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਬੇਰੋਕ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਅਰਾਵਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਮਾਈਨਿੰਗ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟੋਏ ਬਣਾਏ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਮੂਲ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਡਰੇਨੇਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 120 ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਅ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (ਐਨਜੀਟੀ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 265 ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 50 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਲਗਪਗ 500 ਏਕੜ ਜੰਗਲਾਤ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੈ।
ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਅਸਰ- ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਈਨਿੰਗ (ਖਣਨ) ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ‘ਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਹੋ ਰਹੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਅਪੂਰਣ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਡੂੰਘੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੰਡਾਰ (aquifers) ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੈਚਮੈਂਟ ਏਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੂਰੇ ਐੱਨ ਸੀ ਆਰ (NCR) ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ- ਅਰਾਵਲੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਨਾਸ, ਲੂਣੀ, ਸਾਹਿਬੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘਟਦੇ ਵਹਾਅ ਕਾਰਨ ਲਗਪਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕੰਢੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਡਖਲ ਝੀਲ, ਪੀਕੌਕ ਝੀਲ ਅਤੇ ਸੂਰਜਕੁੰਡ ਤਲਾਬ ਹੁਣ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨੂੰਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਝਿਰਕਾ ਦੇ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਕੋਟਲਾ ਮੁਬਾਰਕਪੁਰ ਦੇ ਝਰਨੇ ਵਗਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣਾ ਦੀ ਦਮਦਮਾ ਝੀਲ, ਭੋਂਡਸੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਰਾਇਸੀਨਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚਸ਼ਮੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ।
ਮਾਈਨਿੰਗ ਨੇ ਇੰਨਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ?ਡੂੰਘੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ 1,000-2,000 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਚਮੈਂਟ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਡਰੇਨੇਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਐਨਸੀਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਯਤਨ- ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੜ੍ਹ (flash floods) ਆਉਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਰਾਵਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸੋਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ 120 ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੀਵਾਈਵਲ ਪਲਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਮਦਮਾ ਝੀਲ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਸਣ (seepage) ਕਾਰਨ ਇਹ ਝੀਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਰਾਵਲੀ ਦਾ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਕਿਸੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਜੇ ਪਾਈਪਾਂ (aquifers) ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਰਸਤੇ (natural drainage) ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਸਿਸਟਮ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਦੋਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।